🔍دعاوی حقوقی فسخ قرارداد مالی است یا غیر مالی؟ + پاسخ کارشناسان حقوقی

قراردادها معمولاً مدت زمان‌های مختلفی دارند و با گذشت زمان، رابطه قراردادی بین طرفین پایان می‌یابد. یکی از مواردی که باعث خاتمه قرارداد می‌شود، فسخ آن است که به دعاوی حقوقی خاصی می‌انجامد. در این مقاله قصد داریم به بررسی این موضوع بپردازیم که آیا دعاوی حقوقی فسخ قرارداد مالی است یا غیر مالی؟ و در مواجهه با فسخ قرارداد باید چه کار کرد و چگونه اقدام نمود.

به طور کلی، هرگاه حق در معرض ضایع شدن یا نقض قرار گیرد، دعوا مالی محسوب می‌شود. همچنین، هر زمانی که حق به گونه‌ای باشد که قابلیت تبدیل به وجه نقد را داشته باشد، آن حق و دعوا مالی خواهد بود. بنابراین، در صورتی که دعوای فسخ قرارداد به چنین حقوقی مربوط باشد، دعوا مالی است. اما اگر حق مربوط به فسخ قرارداد به نوعی باشد که قابلیت تبدیل به وجه نقد را نداشته باشد، دعوای فسخ غیرمالی خواهد بود.

فسخ قرارداد مالی است یا غیر مالی؟

برای تعیین اینکه فسخ قرارداد مالی است یا غیر مالی؟ باید به موضوع اصلی دعوا توجه کنیم. به عنوان مثال، اگر درخواست تایید فسخ قرارداد به همراه مطالبه استرداد ثمن مطرح شود، طبیعی است که این دعوا مالی خواهد بود. زیرا استرداد ثمن در واقع یک دعوای مالی است و بنابراین دعوای تایید فسخ قرارداد نیز مالی خواهد بود. اما اگر درخواست تایید فسخ قرارداد مربوط به تخلیه مورد اجاره باشد، چون دعاوی تخلیه اصولاً غیرمالی محسوب می‌شوند، دعوای فسخ قرارداد اجاره نیز غیرمالی خواهد بود.

دعوای استرداد ثمن معمولاً زمانی مطرح می‌شود که پس از انعقاد یک قرارداد، شخصی که مبلغ را پرداخت کرده است، ایرادی در مورد معامله پیدا کند و به استناد یکی از خیارات قانونی تصمیم به فسخ قرارداد بگیرد. در این صورت، فرد می‌تواند درخواست استرداد مبلغ پرداختی را نیز مطرح کند.

مثال: فرض کنید شخصی یک تلویزیون خریداری کرده و مبلغ آن را پرداخت کرده است. پس از مدتی متوجه می‌شود که تلویزیون دارای مشکل نمایش تصویر است و این عیب از ابتدا وجود داشته است. در این صورت، خریدار باید بلافاصله پس از آگاهی از عیب، نامه‌ای به فروشنده ارسال کرده و اراده خود برای فسخ قرارداد را اعلام کند. سپس می‌تواند با مراجعه به کارشناس، دلیل معیوب بودن کالا را ثابت کرده و دادخواستی برای استرداد مبلغ پرداختی و تایید فسخ قرارداد به دادگاه ارائه دهد.

در این حالت، دادگاه در صورتی که معیوب بودن کالا را تایید کند، حکم به استرداد ثمن خواهد داد. البته، ممکن است از زمان پرداخت مبلغ تا صدور حکم دادگاه، نرخ تورم تغییر کرده باشد و شخص نتواند همان کالا را با همان مبلغ خریداری کند. در چنین شرایطی، خواهان می‌تواند از دادگاه درخواست خسارت تأخیر در تادیه را مطابق با نرخ تورم اعلام شده از سوی بانک مرکزی از زمان ارسال اظهارنامه تا تاریخ پرداخت کند. این توضیحات نشان می‌دهد که بسته به موضوع دعوا، تایید فسخ قرارداد می‌تواند مالی یا غیرمالی باشد.

در صورت نیاز به درخواست تنظیم قرارداد تخصصی و استاندارد، می‌توانید از خدمات مشاوره‌ای انجمن قراردادنویسی ایران بهره‌مند شوید. این انجمن با در اختیار داشتن کارشناسان حقوقی و متخصصان قراردادنویسی، آماده ارائه راهنمایی و مشاوره در زمینه تهیه، بررسی و تنظیم انواع قراردادها در حوزه‌های مختلف کسب‌وکار، حقوقی، مهندسی و تجاری می‌باشد.

نمونه دادخواست فسخ قرارداد

به دلیل حساسیت بالای تنظیم و تقدیم دادخواست در خصوص هر قرارداد باید به صورت تخصصی با نگاه ویژه به تمامی ابعاد قرارداد دادخواست تنظیم شود و قرارداد یا دادخواست به صورت فرم خام به دلیل عدم توجه به نیاز شخصی اکیدا توصیه نخواهد شد.

ایجاد حق فسخ قرارداد

فسخ قرارداد می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد و اصولاً فسخ قرارداد براساس یک حق قانونی است که می‌تواند از توافق دو طرف یا از طریق حکم مستقیم قانون به وجود آید. این حق معمولاً برای طرفین قرارداد و در بعضی موارد برای شخص ثالث نیز وجود دارد.

طرفین قرارداد می‌توانند در متن قرارداد یا خارج از آن، حق فسخ را برای خود یا برای طرف مقابل یا حتی شخص ثالث در نظر بگیرند. به عنوان مثال، وقتی فردی ملکی را به دیگری می‌فروشد و در قرارداد ذکر می‌شود که هر یک از طرفین یا شخص ثالث در هر زمانی می‌توانند قرارداد را فسخ کنند، به این حق اصطلاحاً «خیار شرط» گفته می‌شود که طبق مواد ۳۹۹ و ۴۰۰ قانون مدنی به رسمیت شناخته شده است.

قانون فسخ قرارداد

گاهی اوقات، قانون به منظور جلوگیری از ضررهای احتمالی ناشی از قرارداد، به یکی از طرفین یا هر دو طرف این حق را می‌دهد که با طرح دعوای «فسخ قرارداد»، از دادگاه حقوقی خواسته خود را پیگیری کنند. فردی که حق فسخ دارد، ابتدا باید با ارسال اظهارنامه، خواسته خود را به طرف مقابل اعلام کند و سپس با ارائه دادخواست به دادگاه، درخواست فسخ قرارداد را مطرح نماید. دادگاه پس از بررسی مدارک و شواهد، حکم به تایید فسخ قرارداد صادر خواهد کرد.

استفاده از اظهارنامه در دعوای فسخ

در مواردی که فسخ قرارداد فوری باشد، فردی که حق فسخ دارد باید به سرعت اظهارنامه را برای طرف مقابل ارسال کرده و به طور فوری دعوا را به دادگاه تقدیم کند. این اقدام باید با توجه به فوریت موضوع انجام شود تا از هرگونه تضرر و ضرر بیشتر جلوگیری شود. این توضیحات به شما کمک می‌کند تا در مواجهه با فسخ قرارداد، به درستی اقدام کنید و بدانید که آیا دعوای فسخ قرارداد شما مالی است یا غیرمالی.

اثبات عقد اجاره مالی است یا غیرمالی؟

دعوای اثبات وقوع عقد اجاره از جمله موضوعاتی است که در حقوق ایران محل اختلاف بین حقوقدانان و رویه قضایی است و دو دیدگاه اصلی در این خصوص وجود دارد.

معیار کلی تفکیک دعاوی مالی از غیرمالی

دعوایی مالی محسوب می‌شود که نتیجه مستقیم آن، تحصیل یا استقرار یک حق دارای ارزش پولی برای خواهان باشد. در مقابل، دعوایی که صرفاً به دنبال اثبات یک وضعیت یا رابطه حقوقی است، بدون آنکه مطالبه مستقیم مال یا منفعت مالی در آن مطرح باشد، معمولاً غیرمالی تلقی می‌شود.

دیدگاه غیرمالی بودن

بر اساس این دیدگاه، دعوای اثبات وقوع عقد اجاره صرفاً درصدد احراز یک واقعه یا رابطه حقوقی است، نه مطالبه مستقیم مال یا وجه. طرفداران این نظر، این دعوا را با دعاوی اثباتی دیگر مانند اثبات نسب یا اثبات وقوع عقد نکاح مقایسه می‌کنند که در دسته دعاوی غیرمالی جای می‌گیرند.

دیدگاه مالی بودن

در مقابل، عده‌ای دیگر معتقدند از آنجا که عقد اجاره ناظر بر منفعتی دارای ارزش مالی (منفعت عین مستأجره) است و اثبات آن معمولاً مقدمه‌ای برای ترتب آثار مالی — نظیر مطالبه اجرت‌المسمی، الزام به تنظیم سند رسمی اجاره یا جلوگیری از تخلیه — محسوب می‌شود، باید این دعوا را مالی دانست و هزینه دادرسی را بر مبنای ارزش منفعت مورد اجاره محاسبه کرد.

رویه عملی

در عمل، بسیاری از محاکم گرایش دارند دعوای اثبات اجاره را با توجه به هدف نهایی خواهان ارزیابی کنند:

• اگر دعوا صرفاً و منحصراً جنبه اثباتی داشته باشد (مثلاً برای استفاده در دعوای دیگر)، تمایل به غیرمالی دانستن آن بیشتر است.
• اگر اثبات اجاره مقدمه یا ضمیمه دعوای دیگری با ماهیت مالی باشد، معمولاً کل دعوا مالی تلقی و هزینه دادرسی بر آن اساس محاسبه می‌شود.

با توجه به اینکه تعیین دقیق ماهیت مالی یا غیرمالی این دعوا بر هزینه دادرسی و حق تجدیدنظرخواهی تأثیر مستقیم دارد و ممکن است بسته به نحوه تنظیم دقیق خواسته در دادخواست متفاوت باشد، توصیه می‌شود پیش از طرح دعوا با یک وکیل دادگستری مشورت شود.

ابطال اجاره‌ نامه مالی است یا غیرمالی؟

در خصوص دعوای ابطال اجاره‌نامه، رویه غالب و نظر اکثریت حقوقدانان و محاکم به سمت مالی بودن این دعوا متمایل است. دلایل اصلی این رویکرد عبارت‌اند از:

1. موضوع دعوا سندی دارای آثار مالی است. اجاره‌نامه سندی است که بر منفعت عین مستأجره — که خود دارای ارزش پولی مشخص و قابل تقویم است — دلالت دارد. ابطال آن به معنای زایل کردن رابطه‌ای حقوقی است که مستقیماً بر دارایی و حقوق مالی طرفین اثر می‌گذارد.
2. نتیجه عملی دعوا، تحصیل یا سلب یک منفعت مالی است. با ابطال اجاره‌نامه، مستأجر یا موجر عملاً حق یا تعهد مالی خاصی — مانند حق انتفاع از عین یا استحقاق دریافت اجرت — را از دست می‌دهد یا به دست می‌آورد. به همین دلیل، معیار اصلی تفکیک دعاوی مالی، یعنی تحصیل یا زوال حق مالی، در این دعوا محقق است.
3. قیاس با ابطال سایر اسناد. رویه قضایی معمولاً دعاوی ابطال سند رسمی یا عادی — نظیر ابطال سند مالکیت یا ابطال قرارداد بیع — را در صورتی که موضوع سند مالی باشد، مالی تلقی می‌کند، مگر آنکه سند صرفاً جنبه هویتی یا احوال شخصیه داشته باشد.

نکته احتیاطی

با این حال، اگر خواسته دقیقاً و صرفاً «اعلام بطلان» به دلیل فقدان یکی از ارکان صحت عقد باشد بدون مطالبه هیچ اثر مالی جانبی برخی شعب ممکن است بر مبنای تفسیر مضیق، آن را به شکل دیگری ارزیابی کنند و امکان اختلاف رویه در برخی دادگاه‌ها همچنان وجود دارد. با توجه به اینکه تعیین دقیق ماهیت مالی یا غیرمالی این دعوا بر هزینه دادرسی و حق تجدیدنظرخواهی تأثیر مستقیم دارد، توصیه می‌شود پیش از طرح دعوا با یک وکیل دادگستری مشورت شود.

جمع‌بندی

یکی از اصول مهم در فسخ قرارداد، آگاهی از شرایط قانونی و حق فسخ است که می‌تواند از طریق توافق طرفین یا طبق مقررات قانونی ایجاد شود. در این راستا، استفاده از ابزارهایی مانند اظهارنامه برای اعلام اراده فسخ به طرف مقابل و پیگیری حقوقی از طریق دادگاه ضروری است. همچنین، در صورتی که قرارداد به یکی از طرفین یا شخص ثالث این حق را بدهد که در هر زمان قرارداد را فسخ کند، این امر به عنوان خیار شرط شناخته می‌شود و طبق قوانین مدنی معتبر است.

در نهایت، برای دریافت مشاوره دقیق و اطلاع از قوانین جدید در خصوص فسخ قراردادها، مراجعه به مشاوران و متخصصان حوزه قراردادها بسیار حائز اهمیت است. انجمن قرارداد نویسی ایران به عنوان مرجع معتبر در زمینه آموزش و مشاوره حقوقی در حوزه قراردادها، می‌تواند به افراد و کسب‌وکارها کمک کند تا در فرآیند تنظیم و فسخ قراردادها آگاهی لازم را داشته باشند و از بروز مشکلات حقوقی جلوگیری کنند.

سوالات متداول درباره دعاوی حقوقی فسخ قرارداد مالی است یا غیر مالی؟